Oto, jak wojna z Iranem staje się naprawdę bardzo niebezpieczna

Autor: Scott Lucas, profesor polityki międzynarodowej, Clinton Institute, University College Dublin.

Konflikt na Bliskim Wschodzie trwa nadal i nie wykazuje oznak słabnięcia. Izraelskie i amerykańskie samoloty wojskowe kontynuują ataki na cele w Iranie, co wywołało ataki odwetowe w całym regionie. Amerykański okręt podwodny zatopił również irański okręt marynarki wojennej u wybrzeży Sri Lanki, zabijając co najmniej 80 osób, podczas gdy obrona NATO przechwyciła pocisk zmierzający w kierunku Turcji.

Amerykańscy urzędnicy, którzy początkowo przewidywali, że konflikt w Iranie potrwa od czterech do pięciu tygodni, teraz ostrzegają, że może trwać znacznie dłużej. „Przyspieszamy, a nie zwalniamy" – powiedział dziennikarzom 4 marca sekretarz obrony Pete Hegseth, dodając, że „więcej bombowców i więcej myśliwców przybywa właśnie dzisiaj". Zapytaliśmy eksperta od Bliskiego Wschodu Scotta Lucasa, jak niebezpieczna stała się sytuacja.

Nazwał pan to „wojną niekontrolowaną". Co pan przez to rozumie?

Gdy irański reżim odpowiedział atakiem odwetowym, kilka godzin po pierwszych amerykańsko-izraelskich nalotach, które jak później ujawniono zabiły irańskiego najwyższego przywódcę ajatollaha Alego Chameneia, nie była to już tylko amerykańsko-izraelska wojna z Iranem. Teheran, który powstrzymał się od odwetu poza Izraelem w 12-dniowej wojnie w 2025 roku, rozszerzał teraz konflikt na cały region.

To była wojna w państwach Zatoki, gdzie Iran ostrzelał nie tylko amerykańskie bazy, ale także obszary przemysłowe, porty i tankowce. To była wojna w Libanie, gdzie Izrael odpowiedział na ostrzał rakietowy Hezbollahu nalotami i rozszerzeniem okupacji na południu kraju. To była możliwość rozprzestrzenienia się wojny na Irak, gdzie amerykańskie wojsko i CIA mogą wspierać irańskich Kurdów w przeprowadzeniu transgranicznej inwazji.

Teraz jest to prawdopodobnie także wojna poza Bliskim Wschodem. Dron zaatakował brytyjską bazę RAF Akrotiri na Cyprze, a irański pocisk został przechwycony lecąc w kierunku Turcji. Drony uderzyły w lotnisko i szkołę w Azerbejdżanie. Iran zaprzeczył odpowiedzialności, ale prezydent Azerbejdżanu Ilham Alijew postawił swoje siły zbrojne w stan najwyższej gotowości.

Jak niebezpieczny jest to moment?

Wojna jest oczywiście zawsze niebezpieczna, ale ten konflikt jest pogłębiony przez zniszczenie wszelkich międzynarodowych „reguł gry". USA i Izrael rażąco naruszyli prawo międzynarodowe. Dokonali zamachu na przywódcę innego kraju i jego wysokich rangą urzędników.

Organizacja Narodów Zjednoczonych może potępić ataki, ale Izrael i USA łatwo to zlekceważą. Donald Trump historycznie nie zwracał większej uwagi na krytykę ONZ i powiedział w styczniu, że jego władza jest ograniczona jedynie jego „własną moralnością". Kraje europejskie mogą wzywać do deeskalacji, ale prawie wszystkie nadały teraz priorytet współpracy z USA w obronie pozycji zagrożonych przez Irańczyków.

Chiny utrzymują ostrożne stanowisko, a Rosja będzie wdzięczna, że uwaga jest odwracana od jej inwazji na Ukrainę. Jeśli irański reżim się nie podda, nie wydaje się, by ktokolwiek lub cokolwiek było w stanie powstrzymać amerykańskie i izraelskie ataki — a tym samym odwetowe wstrząsy w całym regionie i poza nim.

Czy istnieje ryzyko, że NATO zostanie wciągnięte w konflikt?

NATO jest już wciągnięte. Gdy Iran wyszedł poza Bliski Wschód, zagrażając Cyprowi i Turcji, blok musiał podjąć działania. Jednak chociaż siły NATO zestrzeliły pocisk zmierzający w kierunku tureckiej przestrzeni powietrznej, sojusz nie omawia jeszcze powołania się na artykuł 5 (umowę, że atak na jednego członka NATO jest uważany za atak na wszystkich).

Sojusz zaangażował się również w konflikt werbalnie, aby zapewnić, że obóz Trumpa nie porzuci bezpieczeństwa Ukrainy i Europy w newralgicznym momencie rozmów mających na celu zakończenie rosyjskiej inwazji na Ukrainę. Sekretarz generalny NATO Mark Rutte, już znany z nazywania Trumpa „tatusiem", wyraził pełne pochwały dla wojny, mimo że niektórzy członkowie NATO, jak Hiszpania, ją potępiają.

W niedawnym wywiadzie dla niemieckiego kanału telewizyjnego Rutte powiedział: „To, co robią tutaj USA razem z Izraelem, jest naprawdę ważne, ponieważ eliminuje, osłabia zdolność Iranu do zdobycia broni nuklearnej".

Jakie jest stanowisko państw Zatoki w tej sprawie? Co się stało z próbami mediacji Kataru?

Państwa Zatoki są prawdopodobnie zadowolone, że najwyższy przywódca Iranu i inni z jego kręgu zostali zamordowani. Przez dziesięciolecia Chameini prowadził strategię rozszerzania wpływów Iranu na Bliskim Wschodzie — bezpośrednio zagrażając monarchii Zatoki. Jednak niechętnie patrzą na zmianę reżimu, obawiając się nieuporządkowania i niestabilności, które naznaczały Irak po amerykańskiej inwazji w 2003 roku.

Starają się powstrzymać administrację Trumpa — godna uwagi jest inicjatywa Kataru, aby przekonać Trumpa do znalezienia wyjścia z sytuacji — ale muszą robić to dyskretnie. Otwarta opozycja wobec prezydenta USA grozi jeszcze poważniejszym zakłóceniem sytuacji politycznej i gospodarczej, bez gwarancji, że sprowokowany Trump będzie słuchał.

Istnieje dalsze skomplikowanie z powodu podziałów między państwami Zatoki. Arabia Saudyjska, Katar i Kuwejt obarczają częściowo winą za narastające wrogie działania na Bliskim Wschodzie Zjednoczone Emiraty Arabskie i Bahrajn za ich politykę normalizacji stosunków z Izraelem. Twierdzą, że to ośmieliło izraelski rząd Benjamina Netanjahu.

Jak dotąd, cicha presja na deeskalację nie wydaje się przynosić efektów. Bez wymieniania Kataru ani innego partnera z Zatoki, Trump powiedział 3 marca, że nie będzie rozmów z Teheranem.

USA i Izrael podobno uzbrajają grupy kurdyjskie. Jak mogłoby to zmienić sytuację?

Ponieważ plan A dotyczący kapitulacji reżimu jak dotąd się nie powiódł, obóz Trumpa musiał rozważyć, co robić dalej. Więcej bombardowań i inwazja sił lądowych to dwie opcje, podobnie jak wspieranie powstania irańskich Kurdów.

Wydaje się, że prezydent USA i jego główni doradcy (wraz z ich izraelskimi sojusznikami) mogą wybrać opcję kurdyjską. Według doniesień, Trump w ostatnich dniach dzwonił do przywódców mniejszości kurdyjskiej, aby zaoferować im „rozległe amerykańskie wsparcie lotnicze" i inne wsparcie, jeśli przystąpią do konfliktu.

Ale irański reżim niewątpliwie uwolni swoje wojsko przeciwko powstańcom, wrzucając zachód kraju w dalsze zamieszanie. I będzie miał uzasadnienie, aby zjednoczyć Irańczyków wokół narodu, pomimo masowych protestów, które zostały stłumione w styczniu.

Nawet jeśli USA mogą wesprzeć powstanie w oddzieleniu części Iranu, co dzieje się z resztą kraju? Co oferuje plan B poza niestabilnością i fragmentacją, która mogłaby być podobna do Iraku po 2003 roku?

Nie daje to pewności, że odwet reżimu zostanie wkrótce powstrzymany. Tymczasem amerykańskie wojsko boryka się z niedoborem środków przechwytujących, co — jeśli siła ognia Iranu nie została wyczerpana — utrzymuje zagrożenie dla państw Zatoki.

• Scott Lucas dołączył do University College Dublin w 2022 roku jako profesor polityki międzynarodowej, będąc wcześniej pracownikiem Uniwersytetu Birmingham od 1989 roku. Rozpoczął swoją karierę jako specjalista od polityki zagranicznej USA i Wielkiej Brytanii, ale jego zainteresowania badawcze obejmują teraz również bieżące sprawy międzynarodowe — szczególnie Afrykę Północną, Bliski Wschód i Iran — nowe media oraz służby wywiadowcze. Zawodowy dziennikarz od 1979 roku, profesor Lucas jest założycielem i redaktorem EA WorldView, wiodącej strony internetowej w codziennych wiadomościach i analizach Iranu, Turcji, Syrii i szerszego Bliskiego Wschodu, a także polityki zagranicznej USA.