Pamięć o Vince Rafaelu i sile słów w historii Filipin

Vicente L. Rafael zmarł 21 lutego 2026 roku, ogłosiła jego partnerka Lila Shahani. Miał 70 lat. Rafael był profesorem historii na różnych uniwersytetach na Filipinach i za granicą, ostatnio na Uniwersytecie Waszyngtońskim w Seattle. W swoim hołdzie Wydział Historii Uniwersytetu Filipińskiego stwierdził, że Rafael wykorzystywał inne nauki społeczne, takie jak antropologia i socjologia, w czytaniu i interpretacji historii. Wśród jego znanych prac była Contracting Colonialism: Translation and Christian Conversion in Tagalog Society under Early Spanish Rule (Cornell University Press, 1988).

---

Znałem Vicente L. Rafaela z nazwiska na długo przed tym, jak go poznałem. Każdy, kto studiował historię Filipin, kolonializm czy nacjonalizm, wcześnie natykał się na jego prace. Jego książki szeroko krążyły w salach lekcyjnych i grupach czytelniczych, kształtując sposób, w jaki wielu z nas zrozumiało kolonializm, język i powstawanie narodu filipińskiego. 

Poznałem Vince'a osobiście tylko krótko, w 2016 roku, na spotkaniach Stowarzyszenia Studiów Azjatyckich w Seattle. Była to krótka wymiana między panelami, jedno z tych pośpiesznych akademickich przedstawień, które często nie prowadzą donikąd. Ale to prowadziło. Obiecaliśmy pozostać w kontakcie i tak zrobiliśmy. Wkrótce potem zaczęliśmy korespondować i omawiać możliwe współprace.

W jednym e-mailu napisał:

Cześć Stephen, zastanawiałem się, czy masz esej lub rozdział książki, który podsumowuje nową pracę archeologiczną, którą prowadzisz, oraz sposoby, w jakie zmienia nasze rozumienie historii przedkolonialnej. Dzięki!

Ta krótka notatka odzwierciedlała coś istotnego w Vince'ie. Chociaż wykształcony jako historyk, był uważny na archeologię i to, jak nowe dowody materialne mogą zrewidować utrwalone narracje o filipińskiej przeszłości. Chciał wiedzieć, jak wykopaliska i krajobrazy mogą skomplikować odziedziczone kolonialne chronologie. Czytał poza dyscyplinami i poważnie traktował pracę, która przekraczała konwencjonalne granice.

W innej wiadomości dodał:

BTW, wkrótce skontaktuję się z tobą w sprawie innego projektu — dam ci znać.

Zawsze była kolejna formująca się idea, kolejna otwierająca się rozmowa.

Spotkaliśmy się również w Manili, kiedy byłem w drodze do Bicol na pogrzeb mojego ojca. Vince i jego partnerka życiowa, Lila Shahani, znaleźli czas, aby się ze mną zobaczyć. Byli uprzejmi. To spotkanie, w środku podróży i żałoby, pokazało coś o rodzaju kolegi i osoby, którą był — przemyślany i niespiesznie, nawet gdy czas był krótki.

Dla czytelników spoza środowiska akademickiego ważne jest wyjaśnienie, dlaczego badania Vince'a miały takie znaczenie.

W Contracting Colonialism zbadał, jak hiszpańscy misjonarze tłumaczyli chrześcijańskie idee na języki filipińskie. Twierdził, że tłumaczenie nie było prostym aktem zastępowania jednego słowa drugim. Było miejscem negocjacji. Gdy hiszpańscy zakonni tłumaczyli "Bóg", często używali terminu Bathala, przedkolonialnej najwyższej istoty w kosmologii tagalskiej. Ale Bathala nie mapował się schludnie na chrześcijańskiego, monoteistycznego Boga. Słowo niosło skojarzenia zakorzenione w innym systemie kosmologicznym. Podobnie termin kaluluwa był używany dla "dusza", jednak lokalne rozumienie ducha i osobowości nie zawsze było zgodne z teologią katolicką. Nawet "grzech" mógł być oddany jako kasalanan, słowo związane ze społecznym wykroczeniem i obowiązkami relacyjnymi, a nie tylko z naruszeniem prawa boskiego.

To podejście służyło również jako kontrpunkt dla nurtów nacjonalistycznej postkolonialnej nauki na Filipinach, która dążyła do odzyskania nienaruszonej, wewnętrznie spójnej rdzennej świadomości przed kolonialnym zakłóceniem. Vince nie zaprzeczał rdzennej sprawczości; wręcz przeciwnie, wysuwał ją na pierwszy plan. Ale pokazał, że sprawczość działała poprzez tłumaczenie, mediację i nierówne spotkania. Przedkolonialny i kolonialny nie były zamkniętymi światami. Były splątane przez język. Jego praca skomplikowała zarówno kolonialny triumfalizm, jak i nacjonalistyczny romantyzm.

Ta perspektywa głęboko wpłynęła na moją pracę archeologiczną. Archeologia może zajmować się obiektami i krajobrazami zamiast tekstami, ale interpretacja jest również formą tłumaczenia. Kiedy piszemy o tarasach ryżowych, przestrzeniach rytualnych czy wzorcach osadniczych, tłumaczymy materialne ślady na narracje historyczne. Praca Vince'a skłoniła mnie do pytania: Czyj język ramy tę narrację? Czy narzucamy kolonialne lub nacjonalistyczne kategorie na przedkolonialne społeczeństwa? Czy wyobrażamy sobie czystą przedkolonialną przeszłość nienaruszoną przez wymianę i negocjacje? Jego badania skłoniły mnie do postrzegania przeszłości jako dynamicznej i kwestionowanej, a nie statycznej i samodzielnej.

Stworzył inne wpływowe prace, które rozszerzyły te obawy. W White Love and Other Events in Filipino History zbadał amerykański okres kolonialny i pokazał, jak rządy USA były przedstawiane jako życzliwe i edukacyjne, nawet gdy opierały się na sile. Nazwał tę logikę "białą miłością", podkreślając, jak imperium usprawiedliwiało się poprzez język podnoszenia i reformy. Książka zakłóciła zarówno kolonialne, jak i nacjonalistyczne narracje, pokazując, jak władza działała nie tylko przez przymus, ale także przez szkoły, instytucje i codzienne praktyki.

Późniejsze prace, w tym The Promise of the Foreign i Motherless Tongues, kontynuowały jego badanie języka, narodu i przynależności. W tych pismach argumentował, że słowa niosą historie władzy i że tożsamość narodowa nigdy nie jest ustalona. Czyniąc to, rozszerzył filipińską historiografię poza debaty ograniczone w obrębie państwa narodowego.

Kiedy pisał posłowie do Plural Entanglements, które współredagowałem z Dada Docot i Clem Camposano, rozszerzył te obawy. Opisał tom jako wyłaniający się z marginesów, poruszający się po dyscyplinach i językach. Zastanawiał się nad rdzennością i dekolonizacją nie jako stałymi kategoriami, ale jako procesami historycznymi — kwestionowanymi, warunkowanymi i często splątanymi z państwem. Podkreślił, że "rdzenność" jest ciągle negocjowana i że sam naród jest artefaktem wielu kolonializmów.

Ta perspektywa rezonuje z tym, jak podchodzę do archeologii. Zamiast traktować rdzenność jako statyczne dziedzictwo zakotwiczone tylko w głębokiej starożytności, postrzegam ją jako historycznie wytworzoną i politycznie usytuowaną. Praca archeologiczna nie polega tylko na dokumentowaniu wieku tarasów lub osad. Wiąże się również z badaniem, jak społeczności angażują się w kategorie takie jak "rdzenny" w teraźniejszości, często w dialogu z państwem i z globalnymi dyskursami. Wymaga czujności, aby zapewnić, że nasze narracje nie reprodukują kolonialnych hierarchii lub nacjonalistycznych uproszczeń, nawet nieumyślnie.

Co ważniejsze, jego wpływ wykraczał daleko poza jego publikacje. Vince wspierał badaczy na wczesnym etapie kariery, w tym mnie. Słyszałem wiele historii od przyjaciół i kolegów o jego gotowości do czytania szkiców, pisania rekomendacji i sugerowania współpracy. Zwracał się do młodszych badaczy i traktował ich pracę jako godną poważnego zaangażowania. Ten wzorzec mentorstwa ukształtował wiele karier.

Wraz z jego odejściem filipińska i południowoazjatycka historiografia traci badacza, który przekształcił sposób, w jaki czytamy kolonialne archiwa i jak myślimy o języku i władzy. Jego książki będą nadal czytane. Jego argumenty będą nadal prowokować dyskusje. Jego pytania pozostają pilne.

Do Lili i rodziny, którą Vince pozostawia, składam kondolencje. Obyście znaleźli siłę w wiedzy, że jego praca ukształtowała szeroką społeczność czytelników, studentów i kolegów z różnych pokoleń i kontynentów. Wielu z nas nosi jego wpływ w naszej własnej pracy. Za to i za rozmowy, które rozpoczął i podtrzymywał, pozostajemy wdzięczni. – Rappler.com

Stephen B. Acabado jest profesorem antropologii na Uniwersytecie Kalifornijskim w Los Angeles. Pisze dwutygodniową rubrykę Time Trowel dla Rappler.